چاپ لینو چیست؟ ابزار، پارچه، رنگ و مراحل چاپ لینولئوم
چاپ لینو یا چاپ لینولئوم یکی از ساده‌ترین و جذاب‌ترین روش‌های چاپ دستی است. در این روش طرح را روی یک ورق لینو حک می‌کنید، روی سطح باقی‌مانده رنگ می‌زنید و آن را مثل یک مهر روی پارچه یا کاغذ می‌زنید. در این مقاله با لینو، ابزار لازم، انتخاب پارچه و رنگ، و مراحل کار آشنا می‌شوید.
چاپ لینو چیست؟
چاپ لینو نوعی چاپ برجسته است و شباهت زیادی به مهرسازی دارد. هنرمند تصویر را روی ورق لینو حکاکی می‌کند؛ قسمت‌هایی که کنده می‌شوند سفید می‌مانند و قسمت‌هایی که باقی می‌مانند رنگ می‌گیرند و روی سطح چاپ می‌شوند.
چون یک مهر لینو را می‌توان بارها استفاده کرد، چاپ لینو راهی آسان برای چاپ یک طرح در تعداد زیاد است؛ مثلاً روی کیف پارچه‌ای، رومیزی، دستمال، تی‌شرت یا کارت تبریک.
برای الهام گرفتن از طرح‌های چاپ لینو می‌توانید این واژه‌ها را جستجو کنید: Linocut، Lino print، Lino printing و Linoleum art.
لینولئوم چیست و چه فرقی با کفپوش دارد؟
لینولئوم در سال ۱۸۶۰ توسط فردریک والتون انگلیسی اختراع شد و در ابتدا به‌عنوان کفپوش به کار می‌رفت. بعدها هنرمندان از آن برای حکاکی و چاپ استفاده کردند و چاپ لینو به یک تکنیک هنری شناخته‌شده تبدیل شد.
لینولئوم‌های کفپوش معمولاً دو لایه دارند: یک لایه‌ی سفید و سفت در رو و یک لایه‌ی زیرین بافت‌دار با ضخامت حدود ۳ میلی‌متر. حکاکی روی لایه‌ی سفید سخت است، لایه‌ی زیرین باید سنباده بخورد و به خاطر ضخامت کم ممکن است هنگام حکاکی سوراخ شود.
لینولئوم‌های هنری اما مخصوص چاپ دستی و ساخت مهر تولید می‌شوند. صاف، یکدست و نرم‌اند و ضخامتی حدود ۵ میلی‌متر دارند تا هنگام حکاکی پاره نشوند. برای شروع، حتماً سراغ لینوی هنری بروید.
ابزار و وسایل چاپ لینو
پیش از شروع، این وسایل را آماده کنید:
ورق لینو
همان لینولئوم هنری که طرح روی آن حک می‌شود. اندازه‌ی ورق را متناسب با طرح انتخاب کنید؛ برای تمرین، تکه‌های کوچک کافی است.
مغار
مغار ابزار اصلی حکاکی روی لینو است. تیغه‌ی آن از فولاد و دسته‌اش چوبی یا پلاستیکی است. مغارها در شکل‌های مختلفی ساخته می‌شوند:
- مغار شفره (V): برای ایجاد شیار و دورگیری خطوط طرح.
- مغار گلویی (U): برای خالی کردن سطوح بزرگ‌تر.
- مغار سرتخت و سرکج: برای کارهای خاص‌تر و لبه‌ها.
برای حکاکی لینو، دو تیغه‌ی شفره و گلویی بیشترین کاربرد را دارند. بسته به ابعاد و ظرافت طرح هم می‌توانید از شماره‌های مختلف مغار استفاده کنید؛ شماره‌های ریزتر برای جزئیات و شماره‌های درشت‌تر برای خالی کردن زمینه.
تامپون و غلتک
تامپون و غلتک رنگ را یکدست روی مهر پخش می‌کنند. به خاطر دسته‌ای که دارند، کار با آن‌ها راحت‌تر و تمیزتر از ابرهای معمولی است.
فوم و چوب‌پنبه
فوم فشرده یا چوب‌پنبه‌ی حدود ۱۰ میلی‌متری را می‌توان به‌عنوان پایه‌ی مهر زیر لینو چسباند. این پایه به مهر ارتفاع می‌دهد، گرفتنش را راحت‌تر می‌کند و چاپ پررنگ‌تری می‌گیرد. فوم و چوب‌پنبه با کاتر به‌راحتی بریده می‌شوند و برای چسباندنشان به لینو از چسب ۱۲۳ استفاده می‌شود.
بهترین پارچه برای چاپ لینو
بهترین پارچه‌ها برای چاپ دستی، پارچه‌های الیاف طبیعی‌اند، چون رنگ رویشان بهتر و تمیزتر می‌نشیند. در میان آن‌ها، متقال تمام‌پنبه انتخاب بسیار خوبی است: رنگ را خوب می‌گیرد و تثبیت رنگ روی آن آسان است.
پارچه‌های الیاف طبیعی را بهتر است پیش از چاپ با آب خالی بشویید تا آبرفت و آهارشان گرفته شود.
انتخاب پارچه‌ی ضخیم یا نازک به محصول نهایی بستگی دارد. برای کیف‌های پارچه‌ای که استحکام بیشتری لازم دارند پارچه‌ی ضخیم مناسب‌تر است، اما پارچه‌ی نازک هم برای ساک یا کیف زیپ‌دار استحکام کافی دارد و گرفتن چاپ یکدست و پررنگ روی آن راحت‌تر است.
رنگ مناسب چاپ روی پارچه و تثبیت آن
برای چاپ روی پارچه از رنگ‌های مخصوص نقاشی و چاپ روی پارچه استفاده کنید، چون کیفیت و دوام بیشتری از رنگ اکریلیک دارند. این رنگ‌ها با هم ترکیب می‌شوند و حلالشان آب است، اما برای چاپ نباید آن‌ها را آبکی کرد؛ رنگ باید غلیظ باشد.
- خشک شدن: سطح رنگ معمولاً حدود یک ربع بعد از چاپ خشک می‌شود، اما بهتر است پارچه یک روز در هوای اتاق بماند.
- تثبیت با حرارت: بعد از خشک شدن، پشت پارچه را حدود پنج دقیقه، ترجیحاً بدون بخار، اتو بکشید تا رنگ در برابر شستشو ماندگار شود.
- اولین شستشو: تا دو هفته بعد از چاپ پارچه را نشویید.
- شستشوی درست: با آب سرد یا ۳۰ درجه، بدون شوینده‌ی آنزیم‌دار و ترجیحاً با دست و بدون چنگ زدن بشویید. اگر از ماشین لباسشویی استفاده می‌کنید، دور ملایم را انتخاب کنید.
مدیوم‌های کمکی
مدیوم تثبیت‌کننده (چسب بیندر): برای پارچه‌های الیاف مصنوعی و چرم است و پیش از کار به نسبت یک به بیست با رنگ مخلوط می‌شود. پارچه را مثل حالت عادی اتو کنید؛ چرم، کفش و کیف را که اتو نمی‌شوند با سشوار حرارت دهید. اگر جنس کار اصلاً نباید حرارت ببیند، مدیوم بیشتری اضافه کنید.
مدیوم زیرساز: برای پارچه‌های تیره است. پیش از چاپ، یک لایه‌ی نازک از آن را با قلمو یا با همان مهر زیر رنگ بزنید. ترفند ساده‌تر هم این است که مهر را دو بار روی یک نقطه بزنید تا چاپ پررنگ‌تر شود.
مراحل چاپ لینو
- انتقال طرح: طرح را روی لینو بیندازید. قدیمی‌ترین روش استفاده از کاغذ پوستی و کاربن است. یادتان باشد چاپ نهایی برعکس طرح روی لینو است؛ برای نوشته‌ها این نکته مهم است.
- حکاکی: با مغار شفره دور طرح را دربیاورید و با مغار گلویی قسمت‌هایی را که نباید رنگ بگیرند خالی کنید. همیشه تیغه را در جهت دور از دستتان حرکت دهید.
- رنگ زدن: با غلتک یا تامپون لایه‌ای یکدست از رنگ روی سطح مهر بزنید.
- چاپ: مهر را روی پارچه‌ی صاف و کشیده قرار دهید و فشار یکنواخت بدهید، سپس آن را مستقیم بلند کنید.
- تثبیت: بعد از خشک شدن، طبق نکات بالا رنگ را با حرارت تثبیت کنید.
سوالات متداول
چاپ لینو برای چه سنی مناسب است؟
ساخت مهر دست‌ساز و چاپ لینو پیش‌نیاز خاصی ندارد و برای همه‌ی سنین قابل یادگیری است. فقط کار با مغار برای کودکان باید زیر نظر بزرگ‌ترها باشد.
برای حکاکی لینو کدام مغار لازم است؟
برای شروع، یک مغار شفره (V) برای خطوط و یک مغار گلویی (U) برای خالی کردن سطوح کافی است.
آیا می‌توان با رنگ اکریلیک روی پارچه چاپ کرد؟
ممکن است، اما رنگ‌های مخصوص پارچه دوام بیشتری در برابر شستشو دارند و بعد از تثبیت با حرارت ماندگار می‌شوند.
اگر می‌خواهید چاپ لینو را قدم‌به‌قدم و با تمرین عملی یاد بگیرید، کلاس آموزش چاپ دستی روی پارچه با لینولئوم هنری آکادمی را ببینید.
یادگیری نقاشی روی پارچه در هنری آکادمی
این مقاله نقطه‌ی شروع است. اگر می‌خواهی نقاشی روی پارچه را طوری یاد بگیری که نتیجه‌اش را بشود هدیه داد یا فروخت، این کلاس‌ها کار را قدم‌به‌قدم و با ویدیو نشانت می‌دهند. همه‌ی آن‌ها، به‌علاوه‌ی ۱۰۰+ کلاس دیگر در ۳۰ رشته‌ی هنری، داخل یک اشتراک هستند.
