صابون گیاهی چیست؟ انواع، مواد اولیه و فرقش با صابون معمولی
صابون‌های رنگی و خوش‌بویی که با گل خشک، پوست پرتقال یا اسطوخودوس تزئین شده‌اند و با نام «صابون گیاهی» فروخته می‌شوند، این روزها در هر بازارچه و فروشگاه اینترنتی دیده می‌شوند. اما صابون گیاهی دقیقاً چیست؟ آیا فقط یک صابون معمولی با اسانس گیاهی است، یا ساختش با بقیه فرق دارد؟ در این مقاله توضیح می‌دهیم صابون گیاهی چیست، از چه موادی ساخته می‌شود، چه انواعی دارد، چه فرقی با صابون‌های معمولی بازار دارد و چطور می‌شود آن را در خانه ساخت.
صابون گیاهی چیست؟
صابون گیاهی صابونی است که چربی آن به‌جای پیه و چربی حیوانی یا شوینده‌های صنعتی، از روغن‌ها و کره‌های گیاهی مثل روغن زیتون، نارگیل، کرچک و شی باتر می‌آید. به این روغن‌ها معمولاً افزودنی‌های گیاهی هم اضافه می‌شود: پودر گیاهانی مثل سدر، گلبرگ‌های خشک، پوست مرکبات، رنگ‌های گیاهی و معدنی و اسانس‌ها.
نکته‌ی مهمی که بیشتر جاها گفته نمی‌شود این است که هیچ صابونی، حتی طبیعی‌ترین صابون گیاهی، بدون سود ساخته نمی‌شود. صابون حاصل واکنش روغن با یک ماده‌ی قلیایی است؛ برای صابون جامد سدیم هیدروکسید (سود سوزآور) و برای صابون مایع پتاسیم هیدروکسید. به این واکنش «صابونی شدن» می‌گویند. وقتی صابون درست ساخته و عمل‌آوری شود، سود در واکنش مصرف می‌شود و در صابون نهایی باقی نمی‌ماند. یک محصول جانبی این واکنش هم گلیسیرین است که در صابون دست‌ساز می‌ماند و حس نرمی آن را بیشتر می‌کند.
فرق صابون گیاهی با صابون معمولی بازار
- منبع چربی: صابون گیاهی فقط از روغن‌های گیاهی ساخته می‌شود؛ در بسیاری از صابون‌های صنعتی، چربی حیوانی یا شوینده‌های مصنوعی هم به کار می‌رود.
- گلیسیرین: در صابون دست‌ساز، گلیسیرینی که در واکنش تولید می‌شود داخل صابون باقی می‌ماند.
- افزودنی‌ها: رنگ، بو و تزئین صابون گیاهی از گیاهان، رنگ‌های معدنی و اسانس‌ها می‌آید، نه فقط از عطرها و رنگ‌های صنعتی.
- تولید: صابون گیاهی معمولاً در تعداد کم و با دست ساخته می‌شود و هر قالب آن کمی با بقیه فرق دارد.
یک نکته برای خرید: هر صابونی که اسم «گیاهی» دارد لزوماً از صفر با روغن گیاهی ساخته نشده است. برچسب مواد را بخوانید؛ عبارت‌هایی مثل Sodium Olivate (روغن زیتونِ صابونی‌شده) یا Sodium Cocoate (روغن نارگیلِ صابونی‌شده) یعنی پایه‌ی صابون روغن گیاهی است.
صابون گیاهی از چه موادی ساخته می‌شود؟
روغن‌ها و کره‌های گیاهی
روغن‌ها مهم‌ترین بخش صابون گیاهی‌اند و هر کدام خاصیت فیزیکی متفاوتی به صابون می‌دهند. معمولاً از ترکیب چند روغن استفاده می‌شود، چون هیچ روغنی به‌تنهایی صابون کاملی نمی‌سازد: یکی سختی می‌دهد، یکی کف و یکی نرمی.
سود و آب
سود سوزآور در آب حل می‌شود و با روغن‌ها واکنش می‌دهد. هر روغن برای تبدیل شدن به صابون مقدار متفاوتی سود لازم دارد؛ برای همین دستور صابون باید دقیق وزن و محاسبه شود. کار با سود فقط با دستکش، عینک، ماسک و در جای پرتهویه انجام می‌شود.
افزودنی‌های گیاهی
- پودرهای گیاهی: مثل سدر، زردچوبه، دارچین یا پودر گلبرگ که هم رنگ می‌دهند و هم بافت.
- گل و گیاه خشک: مثل اسطوخودوس، غنچه‌ی گل محمدی و پوست پرتقال، بیشتر برای تزئین روی صابون.
- رنگ‌های طبیعی: رنگ‌های معدنی و گیاهی؛ خود روغن زیتون هم به صابون رنگ کرمی می‌دهد.
- اسانس‌ها: برای بوی صابون، در مقدار کنترل‌شده.
انواع صابون گیاهی
صابون گیاهی را معمولاً با روغن یا گیاه اصلی‌اش نام می‌برند. چند نمونه‌ی رایج:
- صابون سدر و زیتون: با پودر سدر و روغن زیتون؛ ساده، ملایم و پرطرفدار.
- صابون اسطوخودوس (لوندر): با اسانس و گل خشک اسطوخودوس و رنگ بنفش.
- صابون پرتقال: با پوست و اسانس پرتقال و رنگ گرم.
- صابون گلاب و گل سرخ: با گلاب و غنچه‌های گل محمدی.
- صابون شیر: که در آن بخشی از آب با شیر جایگزین می‌شود و صابونی کرمی می‌سازد.
- صابون روغن زیتون خالص: که بیشتر یا همه‌ی چربی آن روغن زیتون است.
صابون گیاهی را چطور در خانه می‌سازند؟
برای ساخت صابون در خانه دو راه اصلی وجود دارد:
روش سرد
این روش پایه‌ی صابون‌سازی واقعی است: روغن‌های گیاهی با محلول سود مخلوط می‌شوند، در قالب ریخته می‌شوند و صابون بعد از برش، چند هفته عمل‌آوری می‌شود تا سفت و ملایم شود. در این روش همه‌ی مواد را خودتان انتخاب می‌کنید، برای همین بیشترین کنترل را روی «گیاهی» بودن صابون دارید.
پایه‌ی صابون گلیسیرینه (ذوب و ریختن)
در این روش یک پایه‌ی صابون آماده ذوب می‌شود، رنگ و اسانس و افزودنی به آن اضافه می‌شود و در قالب ریخته می‌شود. کار با سود ندارد و سریع است، ولی ترکیب پایه دست خودتان نیست. اگر می‌خواهید با همین روش شروع کنید، مقاله‌های انواع پایه صابون و ساخت صابون با پایه‌ی گلیسیرینه را ببینید.
نکته‌های نگهداری صابون گیاهی
- خشک نگهش دارید: صابون دست‌ساز در جاصابونی آبکش‌دار عمر بیشتری دارد؛ اگر در آب بماند زود نرم می‌شود.
- دور از نور و رطوبت: صابون‌های اضافه را در جای خنک و خشک نگه دارید تا رنگ و بویشان بماند.
- اول روی بخش کوچکی امتحان کنید: اگر پوست حساسی دارید یا به گیاه یا اسانسی حساسیت دارید، پیش از استفاده‌ی روزانه آن را امتحان کنید.
صابون گیاهی یک محصول شست‌وشو و مراقبت روزانه است، نه دارو. برای جوش، لک، ریزش مو یا هر مشکل پوستی، با پزشک مشورت کنید.
سؤال‌های متداول درباره‌ی صابون گیاهی
آیا صابون گیاهی سود دارد؟
در ساخت هر صابونی سود به کار می‌رود، ولی در صابونی که درست محاسبه و عمل‌آوری شده باشد، سود در واکنش با روغن مصرف می‌شود و در صابون نهایی باقی نمی‌ماند.
فرق صابون گیاهی با صابون گلیسیرینه چیست؟
صابون گلیسیرینه معمولاً با پایه‌ی آماده‌ی شفاف یا نیمه‌شفاف ساخته می‌شود. صابون گیاهی به صابونی گفته می‌شود که چربی‌اش از روغن‌های گیاهی است؛ این صابون بیشتر به روش سرد و از صفر ساخته می‌شود.
صابون گیاهی چقدر ماندگار است؟
صابون دست‌ساز اگر خشک و دور از رطوبت نگهداری شود، تا مدت‌ها قابل استفاده است، ولی بو و رنگ گیاهی آن با گذشت زمان کم‌رنگ‌تر می‌شود.
چرا صابون گیاهی زود آب می‌شود؟
صابون‌هایی که روغن‌های نرم بیشتری دارند، مثل روغن زیتون، نرم‌ترند و اگر در آب بمانند زودتر مصرف می‌شوند. جاصابونی آبکش‌دار عمرشان را بیشتر می‌کند.
یادگیری صابون‌سازی گیاهی در هنری آکادمی
در هنری آکادمی، کلاس آموزش ساخت صابون به روش سرد از آشنایی با ابزار، تکنیک‌ها و خواص روغن‌ها و افزودنی‌ها شروع می‌شود و ساخت صابون سدر و زیتون، گلاب و گل سرخ، پرتقال، لوندر، شیر و صابون کاپ‌کیک، نکته‌ها و چالش‌ها و فرمول‌نویسی را قدم‌به‌قدم آموزش می‌دهد. کلاس ساخت پایه‌ی صابون گلیسیرینه‌ی شفاف هم برای کسانی است که می‌خواهند پایه‌ی صابون را خودشان بسازند. با خرید هر کلاس، دسترسی همیشگی به ویدیوهای آن و یک سال پشتیبانی مدرس دارید، و اشتراک هنری آکادمی به همه‌ی کلاس‌ها یک‌جا دسترسی می‌دهد. جلسه‌ی اول کلاس‌ها بعد از ورود به حساب، رایگان قابل تماشاست.
یادگیری صابون سازی در هنری آکادمی
این مقاله نقطه‌ی شروع است. اگر می‌خواهی صابون سازی را طوری یاد بگیری که نتیجه‌اش را بشود هدیه داد یا فروخت، این کلاس‌ها کار را قدم‌به‌قدم و با ویدیو نشانت می‌دهند. همه‌ی آن‌ها، به‌علاوه‌ی ۱۰۰+ کلاس دیگر در ۳۱ رشته‌ی هنری، داخل یک اشتراک هستند.
